Ο παθολόγος γιατρός Γιώργος Παππάς από τα Ιωάννινα μας υπενθυμίζει ότι το φθινόπωρο είναι μια καλή ευκαιρία να οργανώσουμε την προληπτική μας φροντίδα. Να δούμε ποια εμβόλια πρέπει να έχουμε κάνει, ποια χρειάζονται επικαιροποίηση και ποια μπορούν να περιμένουν τον χειμώνα.
Κάθε φθινόπωρο επανέρχεται η ίδια συζήτηση: γρίπη, κορωνοϊός, πνευμονιόκοκκος, RSV, έρπης ζωστήρας και, κάπου ανάμεσα, ο τέτανος, ο κοκκύτης, η ιλαρά και η ανεμευλογιά. Xρειάζονται όλοι όλα τα εμβόλια; Όχι, όμως υπάρχουν εμβόλια που, ανάλογα με την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου, μπορούν να μειώσουν σημαντικά την πιθανότητα σοβαρής νόσησης, νοσηλείας ή επιπλοκών.
Ας τα δούμε ένα-ένα:
- RSV: Το εμβόλιο για τον αναπνευστικό συγκυτιακό ιό
Ο αναπνευστικός συγκυτιακός ιός (RSV) δεν είναι απλώς ένας ακόμη «ιός του χειμώνα». Στους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους και ιδιαίτερα σε όσους έχουν υποκείμενα νοσήματα μπορεί να προκαλέσει σοβαρή λοίμωξη του αναπνευστικού, να επιβαρύνει σημαντικά την καρδιακή και πνευμονική λειτουργία και να οδηγήσει σε νοσηλεία.
Επομένως, αν ανήκετε στις ομάδες για τις οποίες συστήνεται ο εμβολιασμός —ενδεικτικά, μεγαλύτερη ηλικία ή συγκεκριμένα υποκείμενα νοσήματα, σύμφωνα με το ισχύον Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών— είναι μια καλή στιγμή να το συζητήσετε με τον γιατρό σας.
Και επειδή απαίσιο πράγμα ο RSV, οδηγεί στο νοσοκομείο και απορρυθμίζει καρδιά και πνεύμονες, αν έχετε γονείς ή μεγαλύτερους συγγενείς που ανήκουν στις ομάδες αυτές, αξίζει να τους το υπενθυμίσετε.
«Μα το έκανα πέρυσι ή πρόπερσι. Χρειάζεται ξανά;»
Τα εμβόλια έναντι του RSV δεν είναι εμβόλια που ανανεώνονται κάθε χρόνο όπως εκείνο της γρίπης. Η προστασία τους διαρκεί για σημαντικό χρονικό διάστημα και, με βάση τα μέχρι σήμερα δεδομένα, δεν υπάρχει λόγος να επαναλαμβάνονται ετησίως.
«Να περιμένω να επικαιροποιηθεί;»
Όχι με τη λογική που περιμένουμε το νέο εποχικό εμβόλιο της γρίπης ή της COVID-19. Τα εμβόλια RSV που χρησιμοποιούνται σήμερα δεν χρειάζονται ετήσια επικαιροποίηση.
Και στην εγκυμοσύνη;
Ο εμβολιασμός έναντι του RSV μπορεί να συστήνεται και κατά την εγκυμοσύνη, σε συγκεκριμένο χρονικό παράθυρο, με στόχο να μεταφερθούν αντισώματα στο έμβρυο και να προστατευθεί το βρέφος τους πρώτους μήνες της ζωής του.
Υπάρχει επίσης η δυνατότητα προστασίας του βρέφους με μονοκλωνικό αντίσωμα, ανάλογα με την περίπτωση και τις ισχύουσες συστάσεις. Επομένως, η επιλογή πρέπει να γίνεται σε συνεννόηση με τον/την γυναικολόγο και τον παιδίατρο.
- Γρίπη και COVID-19: Πότε κάνουμε τα επικαιροποιημένα εμβόλια;
Εδώ χρειάζεται λίγη υπομονή.
Τα εποχικά εμβόλια για τη γρίπη και την COVID-19 επικαιροποιούνται ώστε να ανταποκρίνονται όσο γίνεται καλύτερα στους ιούς που κυκλοφορούν. Επομένως, όταν επίκειται η κυκλοφορία των νέων σκευασμάτων, συνήθως δεν έχει ιδιαίτερο νόημα να βιαστούμε να κάνουμε το προηγούμενο εμβόλιο, εκτός εάν υπάρχει ειδική ιατρική ένδειξη.
Τι αλλάζει στο επικαιροποιημένο εμβόλιο COVID-19;
Τα νέα εμβόλια σχεδιάζονται με βάση τα στελέχη που κυκλοφορούν και τα διαθέσιμα επιδημιολογικά δεδομένα. Η ανοσία από προηγούμενο εμβολιασμό ή/και προηγούμενη λοίμωξη δεν σημαίνει ότι η προστασία παραμένει ίδια για πάντα.
Η επικαιροποίηση της ανοσίας μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο σοβαρής νόσησης, ενώ υπάρχουν επίσης δεδομένα για πιθανή μείωση του κινδύνου εμφάνισης long COVID.
Η απόφαση για το αν και πότε θα γίνει η επόμενη δόση εξατομικεύεται, ιδιαίτερα σε άτομα που έχουν ήδη σημαντική ανοσία από πρόσφατες προηγούμενες λοιμώξεις ή εμβολιασμούς. Συζητήστε το με τον προσωπικό σας γιατρό.
Τα διαθέσιμα δεδομένα εξακολουθούν, παράλληλα, να υποστηρίζουν την ασφάλεια του εμβολιασμού. Μάλιστα, πρόσφατα δεδομένα έχουν συμβάλει περαιτέρω στην κατανόηση του κινδύνου μυοκαρδίτιδας και περικαρδίτιδας μετά από λοίμωξη και μετά από εμβολιασμό.
Και τι γίνεται με τη γρίπη;
Το εποχικό εμβόλιο της γρίπης συνεχίζει να καλύπτει τα στελέχη που προβλέπεται ότι θα κυκλοφορήσουν κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.
Το γεγονός ότι ένα συγκεκριμένο νέο στέλεχος προκάλεσε μεγάλη συζήτηση την προηγούμενη χρονιά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάθε χρόνο θα έχουμε νέα στελέχη . Η σοβαρότητα μιας εποχικής γρίπης εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και αξιολογείται συνολικά από τα επιδημιολογικά δεδομένα.
Τα νέα εμβόλια γρίπης συνήθως είναι διαθέσιμα προς το τέλος Σεπτεμβρίου ή τις αρχές Οκτωβρίου. Δεν χρειάζεται, επομένως, να τρέξετε να εμβολιαστείτε την πρώτη ημέρα κυκλοφορίας τους. Για τους περισσότερους ανθρώπους, ο εμβολιασμός μέσα στο φθινόπωρο, συχνά προς το τέλος Οκτωβρίου, είναι μια καλή χρονική επιλογή.
«Έχω αλλεργία στο αυγό. Μπορώ να κάνω το εμβόλιο;»
Η αλλεργία στο αυγό δεν αποτελεί πλέον τον γενικό αποκλεισμό που θεωρούνταν παλαιότερα. Επιπλέον, υπάρχουν και εμβόλια γρίπης που δεν παρασκευάζονται με την κλασική τεχνολογία παραγωγής σε αυγά.
Αν έχετε ιστορικό σοβαρής αλλεργικής αντίδρασης σε προηγούμενο εμβόλιο, συζητήστε το με τον γιατρό σας πριν από τον εμβολιασμό.
«Να προτιμήσω ενισχυμένο εμβόλιο;»
Για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, όπου ενδείκνυται, τα ενισχυμένα εμβόλια γρίπης μπορούν να προσφέρουν επιπλέον ανοσολογική προστασία. Παραμένουν ασφαλή και αποτελούν μια επιλογή που αξίζει να συζητήσετε με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σας.
- Πνευμονιόκοκκος: Δεν είναι εμβόλιο που πρέπει να περιμένει τον χειμώνα
Αν δεν έχετε εμβολιαστεί έναντι του πνευμονιόκοκκου και ανήκετε στις ομάδες για τις οποίες συνιστάται ο εμβολιασμός —όπως άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ή ενήλικες με συγκεκριμένα υποκείμενα νοσήματα— μην περιμένετε τον Σεπτέμβριο για να θυμηθείτε ότι υπάρχει.
Ο πνευμονιόκοκκος μπορεί να προκαλέσει σοβαρές λοιμώξεις, μεταξύ άλλων πνευμονία και μηνιγγίτιδα. Η πνευμονιοκοκκική πνευμονία δεν είναι μια «απλή πνευμονία».
Ο εμβολιασμός των ενηλίκων είναι εφάπαξ.
Αν έχετε κάνει στο παρελθόν παλαιότερο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου, ρωτήστε τον γιατρό σας αν χρειάζεται συμπληρωματικός εμβολιασμός και πότε.
- Έρπης ζωστήρας: Δεν είναι μόνο ο πόνος
«Γιατί να κάνω εμβόλιο για τον έρπητα ζωστήρα; Δεν πεθαίνει κανείς από αυτόν».
Το πρόβλημα είναι ότι ο έρπης ζωστήρας δεν είναι πάντα μια σύντομη, ανώδυνη ενόχληση.
Μπορεί να προκαλέσει έντονο εξάνθημα και, κυρίως, παρατεταμένο νευροπαθητικό πόνο — τη λεγόμενη μεθερπητική νευραλγία — ο οποίος σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να επιμένει για μήνες ή και περισσότερο.
Το διαθέσιμο εμβόλιο είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό στην πρόληψη του έρπητα ζωστήρα και των επιπλοκών του και χορηγείται σε δύο δόσεις, με το μεσοδιάστημα που προβλέπεται από το ισχύον πρόγραμμα εμβολιασμού.
Και υπάρχει κάτι ακόμη που κάνει το εμβόλιο ιδιαίτερα ενδιαφέρον
Τα τελευταία χρόνια έχουν δημοσιευθεί αρκετές μελέτες που δείχνουν πιθανή σχέση του εμβολιασμού έναντι του έρπητα ζωστήρα με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, συμπεριλαμβανομένης της νόσου Alzheimer. Τα ευρήματα είναι εντυπωσιακά και προέρχονται πλέον από περισσότερες από μία χώρες και διαφορετικές μελέτες.
Επομένως, αν έχετε φτάσει στην ηλικία στην οποία δικαιούστε το εμβόλιο, μην το αμελείτε.
Και αν είστε νεότερος αλλά ανήκετε σε συγκεκριμένη ομάδα αυξημένου κινδύνου, μπορεί επίσης να υπάρχει ένδειξη εμβολιασμού.
«Δεν έχω περάσει ανεμοβλογιά. Άρα δεν κινδυνεύω από ζωστήρα;»
Αν δεν έχετε ποτέ μολυνθεί από τον ιό της ανεμευλογιάς-ζωστήρα, δεν μπορείτε να εμφανίσετε έρπητα ζωστήρα από προηγούμενη λοίμωξη. Μπορεί όμως να νοσήσετε για πρώτη φορά από ανεμοβλογιά, η οποία στους ενήλικες μπορεί να είναι σοβαρότερη από ό,τι στα παιδιά.
Για τον λόγο αυτό, σε άτομα χωρίς ανοσία στην ανεμοβλογιά μπορεί να συστήνεται εμβολιασμός, ανάλογα με την ηλικία, το ιστορικό και την ομάδα κινδύνου.
Αν έχετε εκτεθεί σε άτομο με ανεμοβλογιά και δεν γνωρίζετε αν έχετε ανοσία, επικοινωνήστε άμεσα με τον γιατρό σας. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει δυνατότητα προφύλαξης μετά την έκθεση.
- Τέτανος, διφθερίτιδα και κοκκύτης: Το εμβόλιο που ξεχνάμε
«Κανένα άλλο εμβόλιο θα μας πουλήσετε;»
Αν το να διατηρούμε την προστασία μας από τον τέτανο θεωρείται «πώληση», τότε ναι.
Ο εμβολιασμός έναντι του τετάνου χρειάζεται αναμνηστικές δόσεις σύμφωνα με το εθνικό πρόγραμμα και το ατομικό ιστορικό εμβολιασμού. Συνήθως χρησιμοποιείται συνδυασμένο εμβόλιο έναντι τετάνου, διφθερίτιδας και κοκκύτη.
Και τον κοκκύτη δεν πρέπει να τον υποτιμούμε. Πρόκειται για λοίμωξη που μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρή, ιδίως για τα βρέφη και τις ευάλωτες ομάδες.
Αν δεν θυμάστε πότε κάνατε την τελευταία αναμνηστική δόση, αυτή είναι μια καλή στιγμή να το ελέγξετε.
- Ιλαρά: «Μα έχουμε ξεμπερδέψει με αυτήν»
Όχι ακριβώς.
Αν είστε επαγγελματίας υγείας, εκπαιδευτικός, φοιτητής, αν έχετε στο περιβάλλον σας ανοσοκατασταλμένο άτομο ή αν ταξιδεύετε συχνά στο εξωτερικό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να γνωρίζετε αν έχετε επαρκή ανοσία έναντι της ιλαράς.
Για όσους δεν έχουν αποδεδειγμένη ανοσία ή δύο τεκμηριωμένες δόσεις του εμβολίου, μπορεί να χρειάζεται εμβολιασμός.
Μην βασίζεστε μόνο στη μνήμη σας. Ελέγξτε το βιβλιάριο εμβολιασμών ή συζητήστε το ιστορικό σας με τον γιατρό.
- Αν υπάρχει ανοσοκατασταλμένος άνθρωπος στο σπίτι, ο εμβολιασμός αφορά όλη την οικογένεια
«Εγώ είμαι υγιής. Στο σπίτι όμως έχουμε έναν ανοσοκατασταλμένο άνθρωπο και βλέπω τι τραβάει».
Εδώ υπάρχει μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να βλέπουμε την πρόληψη.
Δεν υπάρχουν μόνο «ανοσοκατασταλμένα άτομα». Υπάρχουν και ανοσοκατασταλμένες οικογένειες και στενοί κοινωνικοί κύκλοι.
Όταν ένα μέλος της οικογένειας είναι ιδιαίτερα ευάλωτο σε λοιμώξεις, ο εμβολιασμός των υπόλοιπων μελών μπορεί να λειτουργήσει ως ένα σημαντικό προστατευτικό τείχος γύρω του.
Αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό επειδή ο ίδιος ο ανοσοκατασταλμένος άνθρωπος μπορεί, ανάλογα με την κατάστασή του, να μην μπορεί να λάβει ορισμένα εμβόλια ή να μην αναπτύσσει επαρκή ανοσιακή απάντηση.
Η προστασία, επομένως, δεν είναι πάντα ατομική υπόθεση. Είναι και υπόθεση της οικογένειας και της κοινότητας.
- «Σε λίγο θα μας πείτε να κάνουμε εμβόλιο για τα πάντα»
Όχι.
Δεν χρειάζεται να εμβολιαζόμαστε αδιακρίτως για κάθε ιό που εμφανίζεται στις ειδήσεις.
Τα εμβόλια έχουν συγκεκριμένες ενδείξεις, συγκεκριμένες ομάδες-στόχους και συγκεκριμένα οφέλη και κινδύνους που αξιολογούνται συνεχώς.
Δεν χρειάζεται, για παράδειγμα, να αναζητά ο γενικός πληθυσμός εμβόλιο για τον ιό του Δυτικού Νείλου. Ούτε ο εμβολιασμός έναντι του mpox αφορά όλους τους ανθρώπους: υπάρχουν συγκεκριμένα κριτήρια και ομάδες για τις οποίες συνιστάται.
Ο στόχος δεν είναι να κάνουμε «όσα περισσότερα εμβόλια γίνεται».
Ο στόχος είναι να διατηρούμε την προστασία μας εκεί όπου αυτή έχει πραγματικό όφελος.
Το φθινόπωρο είναι μια καλή στιγμή για έναν έλεγχο του εμβολιαστικού μας ιστορικού
Δεν χρειάζεται πανικός ούτε αγώνας δρόμου για να γίνουν όλα την ίδια ημέρα.
Χρειάζεται όμως να γνωρίζουμε τι έχουμε κάνει, τι χρειάζεται αναμνηστική δόση και ποια εμβόλια συστήνονται με βάση την ηλικία, το ιατρικό ιστορικό, τα υποκείμενα νοσήματα, την εγκυμοσύνη, την εργασία ή το οικογενειακό περιβάλλον.
Και κάτι ακόμη: η πρόληψη δεν είναι «υπερβολή». Είναι ένας από τους λόγους που σήμερα μπορούμε να ζούμε περισσότερο και, κυρίως, να ζούμε περισσότερα χρόνια με καλή υγεία.
Το ότι στο παρελθόν υπήρχαν λιγότερα εμβόλια δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι ήταν υγιέστεροι. Σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι πολλές λοιμώξεις που σήμερα μπορούμε να προλάβουμε προκαλούσαν τότε πολύ περισσότερη νοσηρότητα και θανάτους.
Τα εμβόλια δεν μας κάνουν άτρωτους. Μας δίνουν όμως ένα ακόμη σημαντικό εργαλείο για να μειώσουμε τον κίνδυνο σοβαρής νόσησης.
Γι’ αυτό, πριν μπει για τα καλά ο χειμώνας, αξίζει να ανοίξετε το βιβλιάριο εμβολιασμών σας και να κάνετε μία απλή ερώτηση στον γιατρό σας: «Είμαι καλυμμένος;»
Γιώργος Παππάς Ιατρός Παθολόγος
Όλα τα ανωτέρω αφορούν το πρώτο μέρος του φθινοπωρινού προγραμματισμού υγείας. Στο δεύτερο μέρος θα περάσουμε από τα εμβόλια στον προληπτικό έλεγχο: ποιες εξετάσεις αξίζει να κάνουμε ανάλογα με την ηλικία και το φύλο, ποιους ελέγχους συχνά αμελούμε και ποιες αλλαγές στον τρόπο ζωής μπορούν πραγματικά να κάνουν διαφορά στην υγεία μας.
