Του Δρ. ΚΙΜΩΝ Σ. ΧΑΤΖΗΣΤΑΜΑΤΙΟΥ
Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (Human Papillomavirus – HPV) προσβάλλει διάφορες ανατομικές περιοχές τόσο στη γυναίκα όσο και στον άνδρα και συνδέεται αιτιολογικά με την εμφάνιση καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, του κόλπου, του αιδοίου, του πέους, του πρωκτού και του στοματοφάρυγγα.
Ειδικότερα, όσον αφορά τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, έχει τεκμηριωθεί ότι η εμμένουσα λοίμωξη από ογκογόνους τύπους του HPV αποτελεί τον αιτιολογικό παράγοντα σχεδόν όλων των περιπτώσεων της νόσου. Καθοριστική για την επιστημονική τεκμηρίωση αυτής της σχέσης υπήρξε η πρωτοποριακή έρευνα του Harald zur Hausen, ο οποίος τιμήθηκε το 2008 με το Βραβείο Nobel Φυσιολογίας ή Ιατρικής.
Παρότι η λοίμωξη από τον HPV είναι εξαιρετικά συχνή, μόνο ένα μικρό ποσοστό των ατόμων που μολύνονται θα εμφανίσει τελικά καρκίνο. Το σημαντικό, ωστόσο, είναι ότι δεν διαθέτουμε σήμερα έναν αξιόπιστο τρόπο να προβλέψουμε με βεβαιότητα ποιες γυναίκες με HPV λοίμωξη θα αναπτύξουν καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
Αφού, λοιπόν, γνωρίζουμε ότι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας οφείλεται σχεδόν πάντοτε σε έναν ιό, προκύπτει ένα εύλογο ερώτημα: Ποιος είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος προστασίας απέναντι σε αυτόν;
Η απάντηση είναι, καταρχάς, να αποφύγουμε την έκθεση στον ιό ή, εφόσον εκτεθούμε, να εμποδίσουμε την εγκατάσταση της λοίμωξης.
Η πλήρης αποφυγή της έκθεσης στον HPV δεν αποτελεί ρεαλιστική επιλογή για τα περισσότερα σεξουαλικά ενεργά άτομα, καθώς ο ιός μεταδίδεται κυρίως μέσω της σεξουαλικής επαφής. Επιπλέον, τα συνήθη μέτρα προφύλαξης, όπως η χρήση προφυλακτικού, μειώνουν μεν τον κίνδυνο μετάδοσης, αλλά δεν παρέχουν απόλυτη προστασία.
Υπάρχει, ωστόσο, ένας ιδιαίτερα αποτελεσματικός τρόπος να προστατευθεί ο οργανισμός από τη λοίμωξη με τους τύπους του HPV που καλύπτει το εμβόλιο και, κατ’ επέκταση, από τις σοβαρές επιπλοκές της, κυρίως τις προκαρκινικές αλλοιώσεις και τους σχετιζόμενους καρκίνους.
Αυτός ο τρόπος είναι ο εμβολιασμός κατά του HPV.
Ο εμβολιασμός αποτελεί την πρωτογενή πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Σε συνδυασμό με τη δευτερογενή πρόληψη, δηλαδή τον τακτικό προσυμπτωματικό έλεγχο των γυναικών με τις ενδεδειγμένες εξετάσεις, όπως το HPV DNA test, προσφέρει την πληρέστερη δυνατή προστασία απέναντι στη νόσο.
Το εμβόλιο κατά του HPV βασίζεται στην ανοσοποίηση του οργανισμού με τη χρήση σωματιδίων που μοιάζουν με το εξωτερικό περίβλημα του πραγματικού ιού, χωρίς όμως να περιέχουν το γενετικό του υλικό. Επομένως, δεν έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν λοίμωξη ή τις βλάβες που προκαλεί ο ίδιος ο HPV.
Η ανάπτυξη αυτών των σωματιδίων, γνωστών ως virus-like particles (VLPs), συνδέεται με την πρωτοποριακή εργασία των ερευνητών Ian Frazer και Jian Zhou και αποτέλεσε τη βάση για την παρασκευή των εμβολίων κατά του HPV, τα οποία κυκλοφορούν διεθνώς από το 2006.
Στην καθημερινή κλινική πράξη, οι γιατροί και οι άλλοι επαγγελματίες υγείας που ασχολούνται με την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και καλούνται να εμβολιάσουν κορίτσια και αγόρια, γυναίκες και άνδρες, βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με ένα απλό αλλά ουσιαστικό ερώτημα:
«Γιατί να κάνω το εμβόλιο κατά του HPV;»
Η απάντηση είναι σαφής: διότι πρόκειται για ένα εμβόλιο με τεκμηριωμένη ασφάλεια και αποτελεσματικότητα.
Η ασφάλειά του έχει επιβεβαιωθεί μέσα από τη χορήγηση εκατοντάδων εκατομμυρίων δόσεων παγκοσμίως και τη συνεχή παρακολούθηση των δεδομένων φαρμακοεπαγρύπνησης. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες είναι κατά κανόνα ήπιες και παροδικές, αντίστοιχες με εκείνες που παρατηρούνται και με άλλα εμβόλια, ενώ οι σοβαρές ανεπιθύμητες αντιδράσεις είναι σπάνιες.
Η αποτελεσματικότητά του, από την άλλη πλευρά, τεκμηριώνεται πλέον όχι μόνο από τις αρχικές κλινικές μελέτες, αλλά και από την πολυετή εμπειρία εφαρμογής του σε πραγματικές συνθήκες. Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την έναρξη της διεθνούς κυκλοφορίας του, μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες έχουν δείξει ότι ο εμβολιασμός μειώνει εντυπωσιακά την εμφάνιση σοβαρών προκαρκινικών αλλοιώσεων και καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, ιδιαίτερα όταν πραγματοποιείται πριν από την έκθεση στον ιό.
Υπάρχει, όμως, και ένα άλλο ερώτημα. Ένα ερώτημα που αποκτά διαφορετική βαρύτητα όταν απευθύνεται στους γιατρούς που ασχολούνται με τη διάγνωση και την αντιμετώπιση των προκαρκινικών αλλοιώσεων και του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας: τους γυναικολόγους, τους γυναικολόγους-ογκολόγους, τους ακτινοθεραπευτές-ογκολόγους και τους παθολόγους-ογκολόγους.
Το ερώτημα αυτό γεννιέται συχνά στις γυναίκες που, σε νεαρή συνήθως ηλικία, διαγιγνώσκονται με σοβαρή προκαρκινική αλλοίωση του τραχήλου της μήτρας, ως αποτέλεσμα εμμένουσας HPV λοίμωξης, και χρειάζεται να υποβληθούν σε χειρουργική θεραπεία.
Μία από τις συνηθέστερες επεμβάσεις είναι η κωνοειδής εκτομή του τραχήλου, κατά την οποία αφαιρείται ένα τμήμα του τραχηλικού ιστού που περιλαμβάνει την αλλοίωση. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα αποτελεσματική θεραπευτική παρέμβαση, η οποία μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο εξέλιξης της προκαρκινικής βλάβης σε διηθητικό καρκίνο.
Ωστόσο, όπως κάθε χειρουργική επέμβαση, δεν στερείται πιθανών επιπλοκών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται και η αύξηση του κινδύνου πρόωρου τοκετού σε μελλοντική κύηση, η οποία σχετίζεται, μεταξύ άλλων, με την έκταση της εκτομής.
Η πιθανότητα αυτή είναι εύλογο να προκαλεί ανησυχία σε νέες γυναίκες που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδιά και να δημιουργήσουν την οικογένειά τους με τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις.
Το ίδιο ερώτημα τίθεται με ακόμη μεγαλύτερη ένταση όταν η προκαρκινική αλλοίωση έχει πλέον εξελιχθεί σε καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
Η νόσος αυτή δεν αφορά αποκλειστικά γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας. Μπορεί να εμφανιστεί και σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, οι οποίες ενδέχεται να μην έχουν ακόμη ολοκληρώσει τον οικογενειακό τους προγραμματισμό.
Η σύγχρονη, τεκμηριωμένη ιατρική διαθέτει αποτελεσματικές θεραπευτικές επιλογές για την αντιμετώπιση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Ωστόσο, οι επιλογές αυτές δεν είναι πάντοτε εύκολες και συχνά συνοδεύονται από σημαντικά διλήμματα για τις ασθενείς.
Ανάλογα με το στάδιο της νόσου και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περίπτωσης, μπορεί να απαιτηθεί ριζική χειρουργική αφαίρεση της μήτρας ή συνδυασμός ακτινοθεραπείας και χημειοθεραπείας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η θεραπευτική αντιμετώπιση μπορεί να συμπληρώνεται και από νεότερες συστηματικές θεραπείες, σύμφωνα με τις ενδείξεις και τα ισχύοντα θεραπευτικά πρωτόκολλα.
Για τις γυναίκες που επιθυμούν να διατηρήσουν τη γονιμότητά τους, υπάρχουν επίσης, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, χειρουργικές επιλογές που επιτρέπουν τη διατήρηση της μήτρας, όπως η αφαίρεση του τραχήλου με σκοπό τη δυνατότητα μελλοντικής κύησης.
Οι παρεμβάσεις αυτές, όμως, εφαρμόζονται μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις και δεν εγγυώνται ούτε την επίτευξη κύησης ούτε την πλήρη εξάλειψη του κινδύνου υποτροπής της νόσου.
Η επιλογή τους προϋποθέτει ενδελεχή ενημέρωση της ασθενούς, προσεκτική αξιολόγηση των ογκολογικών δεδομένων και ουσιαστική συζήτηση σχετικά με τις ρεαλιστικές πιθανότητες διατήρησης της γονιμότητας, σε συνδυασμό με την ανάγκη ασφαλούς αντιμετώπισης του καρκίνου.
Γίνεται, επομένως, αντιληπτό ότι τα διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες με καρκίνο του τραχήλου της μήτρας είναι πολυσύνθετα. Οι συνέπειες της νόσου και της θεραπείας της δεν περιορίζονται στη σωματική υγεία, αλλά επεκτείνονται στην ψυχική ισορροπία, στην κοινωνική ζωή, στις προσωπικές σχέσεις και στον οικογενειακό προγραμματισμό.
Κι όμως, μέσα σε αυτές τις δύσκολες συνθήκες, οι ασθενείς μας συχνά επιδεικνύουν αξιοθαύμαστη δύναμη, βρίσκουν τρόπους να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις και προσπαθούν να επανακτήσουν την καθημερινότητα και την ποιότητα της ζωής τους.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα ερώτημα που μπορεί να παραμένει στη σκέψη τους όταν συνειδητοποιούν ότι η περιπέτεια της υγείας τους θα μπορούσε, σε σημαντικό βαθμό, να είχε προληφθεί.
Ένα ερώτημα απλό στη διατύπωσή του, αλλά ιδιαίτερα βαρύ ως προς το περιεχόμενό του:
«Εμβόλιο κατά του HPV. Γιατί δεν το έκανα;»
Σήμερα διαθέτουμε ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο μέσο πρόληψης που μπορεί να αποτρέψει σημαντικό αριθμό περιπτώσεων καρκίνου. Ένα εμβόλιο που μας δίνει τη δυνατότητα να παρέμβουμε πριν από την εμφάνιση της νόσου και να προστατεύσουμε την υγεία και την ποιότητα ζωής των επόμενων γενεών.
Ας αξιοποιήσουμε, λοιπόν, αυτή τη δυνατότητα.
Ας στηρίξουμε τον εμβολιασμό κατά του HPV, σύμφωνα με τις συστάσεις της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών. Γιατί η πρόληψη ενός καρκίνου είναι πάντοτε προτιμότερη από την ανάγκη αντιμετώπισής του.
Δρ. ΚΙΜΩΝ Σ. ΧΑΤΖΗΣΤΑΜΑΤΙΟΥ
Μαιευτήρας – Γυναικολόγος
Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας ΑΠΘ
Α’ Μαιευτική – Γυναικολογική
Νοσοκομείο “Παπαγεωργίου”
