Πόσο λόγο έχουν οι γυναίκες στον οικογενειακό προγραμματισμό; Ποια είναι τα εμπόδια στην εκπαίδευση και στην εργασία; Ποιες είναι οι επικρατούσες αντιλήψεις για τη βία και τη σεξουαλική παρενόχληση; Οι ερωτήσεις αυτές, σε συνδυασμό με διαφορές μεταξύ των φύλων σε άλλες ερωτήσεις, δίνουν μια ιδιαίτερα ευκρινή εικόνα για τη θέση των γυναικών στη χώρα σήμερα.
Συγκεκριμένα στη νέα έρευνα της World Values Survey (WVS) – που έχει ως στόχο να αναδείξει το πώς συγκρίνονται, εξελίσσονται ή αλλάζουν οι βασικές αξίες, οι πεποιθήσεις και οι στάσεις των ανθρώπων σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου για πολλά θέματα – συμμετέχει Ελλάδα. Η ελληνική συμμετοχή στη WVS πραγματοποιήθηκε από τη διαΝΕΟσις σε στενή συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ).
Αρχίζοντας από τα θέματα οικογένειας, η ερώτηση 47 δίνει μια ενδιαφέρουσα εικόνα. Παραθέτει οκτώ προτάσεις, οι οποίες αντιστοιχούν σε θετικές ή αρνητικές απόψεις σχετικές με τον ρόλο των γυναικών στον οικογενειακό προγραμματισμό, και ζητά από όσες και όσους συμμετέχουν να δηλώσουν κατά πόσο συμφωνούν. Για παράδειγμα, «οι γυναίκες θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε ασφαλείς υπηρεσίες άμβλωσης για να τερματίσουν μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη» ή «είναι σημαντικό για τα κορίτσια να συνεχίσουν το σχολείο, ακόμα κι αν μείνουν έγκυες και κάνουν παιδιά».
Εν τούτοις, είναι εξίσου ενδιαφέρον κάποιος να παρατηρήσει το πόσο διαφορετικά αντιδρούν οι άνδρες και οι γυναίκες σε καθεμία από αυτές τις ερωτήσεις. Η διαφορά αυτή είναι σχεδόν μηδενική στην άποψη ότι «τα κορίτσια και οι γυναίκες πρέπει να αποφασίζουν οι ίδιες πότε, αν και με ποιον θα παντρευτούν». Κάποιες άλλες φορές οι αντίστοιχες διαφορές είναι μικρές, όπως στην άποψη ότι «η εκπαίδευση για τη σεξουαλικότητα βοηθάει τους νέους να παίρνουν συνειδητές αποφάσεις» (1 μονάδα) ή στο ότι «τα αντισυλληπτικά πρέπει να είναι διαθέσιμα για όλους, ανεξαρτήτως οικογενειακής κατάστασης και ηλικίας» (2,4 μονάδες). Όμως, σε άλλες επιλογές η διαφορά είναι αξιοσημείωτη, π.χ. οι άνδρες απαντούν πολύ πιο συχνά (κατά 14,8 μονάδες) ότι ο «άνδρας θα πρέπει να γνωρίζει πού είναι η κοπέλα ή η σύζυγός του όλη την ώρα».
Πολλές ερωτήσεις της έρευνας αφορούν, επίσης, όψεις της ισότιμης πρόσβασης των φύλων στην εκπαίδευση και στην εργασία. Για παράδειγμα, μέσα από τα αποτελέσματα της ερώτησης 4, μπορεί κάποιος να εντοπίσει ένα εύρημα που μοιάζει με «πισωγύρισμα»: Το ποσοστό όσων συμφωνούν με την άποψη ότι «η πανεπιστημιακή εκπαίδευση είναι πιο σημαντική για ένα αγόρι από ό,τι για ένα κορίτσι», είναι μεν καθαρά μειοψηφικό, αλλά διπλασιάστηκε σε σχέση με το κύμα του 2017, από 8% σε 16%. Ακόμα και το ποσοστό των συμμετεχόντων με ανώτερη μόρφωση που συμφωνεί με αυτή την άποψη το 2025 (10,7%) είναι υψηλότερο από το ποσοστό του γενικού πληθυσμού το 2017.
Ωστόσο, σε θέματα εργασίας η τάση φαίνεται ότι είναι αντίστροφη. Για παράδειγμα, το ποσοστό όσων συμφωνούν με την άποψη ότι «όταν οι δουλειές είναι λίγες, οι άνδρες προηγούνται» είναι κατά περίπου 10 μονάδες μειωμένο σε σχέση με το 2017, αλλά και πάλι υπολογίσιμο, στο 27,2%, δηλαδή περισσότεροι από 1 στους 4. Σε πολλές από αυτές τις απαντήσεις είναι επίσης ιδιαίτερα εμφανείς οι διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών. Για παράδειγμα, άνω του 85% των γυναικών διαφωνούν ότι οι άνδρες γίνονται καλύτερα στελέχη επιχειρήσεων (87,1%) ή πολιτικοί ηγέτες (85%) από τις γυναίκες, έναντι μιας πολύ πιο συγκρατημένης, αλλά και πάλι, πλειοψηφίας στους άνδρες (68,3% και 61,7% αντίστοιχα).
Τέλος, είναι ενδιαφέρον ότι 6,2% των ανδρών δηλώνει ότι είναι μη ενεργό μέλος σε εθελοντική ομάδα/ένωση για τα γυναικεία δικαιώματα. Πρόκειται για ένα χαμηλό μεν ποσοστό, που, όμως, δεν απέχει πολύ από το 9,7% των γυναικών που λένε το ίδιο. Βέβαια, όσον αφορά τα ενεργά μέλη, μάλλον αναμενόμενα, οι γυναίκες που το δηλώνουν αυτό είναι πολλαπλάσιες των ανδρών (6,1% έναντι 0,3%).
Κοινωνικά στερεότυπα και θρησκεία
Επιπλέον, η έρευνα ρωτάει τους συμμετέχοντες κατά πόσο θεωρούν ότι δικαιολογούνται μια σειρά από 16 πολύ διαφορετικές μεταξύ τους ενέργειες, οι οποίες σε πολλές κοινωνίες ανά τον κόσμο συνοδεύονται από στερεότυπα και προκαλούν πόλωση, ή αποτελούν και παράνομες, κατακριτέες, σημαντικές ή ασήμαντες, πράξεις. Η ελληνική κοινωνία εμφανίζεται, κατά μέσο όρο, σαφώς υποστηρικτική προς το προγαμιαίο σεξ (μ.ό. βαθμολογίας 8 στα 10), το διαζύγιο (7,4), την ομοφυλοφιλία (6,4) και την άμβλωση (6,3) – και μάλιστα σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι το 2017, ειδικά όσον αφορά την ομοφυλοφιλία και την άμβλωση. Οι υπόλοιπες επιλογές συγκεντρώνουν μέσο όρο χαμηλότερο του 5, άρα τείνουν προς το να μη δικαιολογούνται: ευθανασία (3,9), θανατική ποινή (3,2), αυτοκτονία (3,1), μη καταβολή εισιτηρίου στα μέσα μεταφοράς (2,9), διεκδίκηση κρατικών επιδομάτων που δεν δικαιούνται (2,8), φορολογική εξαπάτηση (2,5), αποδοχή δωροδοκίας (2,1), κλοπή περιουσίας (1,7), πολιτική βία (1,7), βία έναντι άλλων (1,7), γονείς να δέρνουν τα παιδιά τους (1,6), και άνδρας να δέρνει τη γυναίκα του (1,5).
Αξίζει να σταθεί κανείς λίγο περισσότερο στην αλλαγή στάσης απέναντι στην ομοφυλοφιλία, και ευρύτερα σε θέματα ταυτότητας φύλου. Ειδικά αντιπαραβάλλοντας με τα δεδομένα του 2017, η αλλαγή και η πρόοδος είναι ιδιαίτερα εμφανής. Δεν είναι μόνο η πολύ έντονη άμβλυνση της στάσης απέναντι στην ομοφυλοφιλία στην παραπάνω ερώτηση, αλλά και σε άλλα σημεία που φαίνεται αυτή η μεταβολή. Για παράδειγμα, το 2017 1 στους 3 δήλωνε ότι δεν θα ήθελε ομοφυλόφιλους για γείτονες, ενώ πλέον το ποσοστό αυτό στην ίδια ερώτηση είναι κατά περισσότερες από 14 μονάδες μειωμένο, αν και πάλι, όχι αμελητέο: 19,2% δεν θα ήθελαν ακόμη ομοφυλόφιλους για γείτονες. Στην Αττική, το ίδιο ποσοστό είναι αρκετά χαμηλότερο, στο 13,4%, στην ανώτερη μόρφωση στο 12%, ενώ στην κεντρώα πολιτική τοποθέτηση, στο 11,7%. Σε άλλη ερώτηση, μια σημαντική πλειοψηφία, 75%, συμφωνεί ότι «τα άτομα που ντύνονται, συμπεριφέρονται ή ταυτίζονται με το αντίθετο φύλο από αυτό με το οποίο έχουν γεννηθεί, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται όπως οποιοσδήποτε άλλος».
Παράλληλα, η έρευνα ασχολείται εκτενώς με τη σχέση του πληθυσμού με τη θρησκεία. Οι συμμετέχοντες «βαθμολογούν» τη σημασία του Θεού στη ζωή τους με 7 στα 10, κατά μέσο όρο (από μ.ό. 8,1 το 2017). Περίπου 4 στους 10 δηλώνουν ότι πηγαίνουν στην εκκλησία μόνο σε ειδικές θρησκευτικές γιορτές. 2 στους 10 λένε ότι πηγαίνουν μία φορά τον μήνα, ενώ σχεδόν 1 στους 10 απαντάει «ποτέ, σχεδόν ποτέ». Μια οριακή μεν, αλλά σαφής πλειοψηφία ερωτώμενων (54,6%) δηλώνουν ότι προσεύχονται σχετικά τακτικά, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, ανεξαρτήτως των γιορτών ή των τελετών όπου παρευρίσκονται.
